5. MODÜL: DOĞUM DUYGUSU, DOĞUM SÜRECİ VE ÖZ-YETERLİLİK
Modülde yer alan içerikler;
➢ Doğum süreci
➢ Doğum eyleminde annenin psikolojik durumu
➢ Doğum öz-yeterliliği ve etkileyen faktörler
➢ Gebelikte hoş olmayan olaylar ve otomatik tepkilerimizi fark etmek
➢ İlk gebelik yolculuğunda zor anlarla başa çıkmak
Sevgili Anneler, Bu eğitim programına hoş geldiniz!
Bu program, doğum sürecindeki problemlerle başa çıkmak, doğum öz yeterliliği artırmak ve doğum sürecini daha bilinçli ve huzurlu bir şekilde geçirmenize yardımcı olmak amacıyla hazırlanmıştır. Bugün, sizlere gebelik sürecinde önemli bir konuya odaklanacağız: Doğum Duygusu/Süreci ve Öz-yeterlilik. Bu program, gebelikte bilinçli farkındalık uygulamalarını vurgulayarak, bu dönemde size destek olmayı hedefliyor. Bu hafta uygulayacağımız pratiklerin uygulanması sırasında ve sonrasında bedeninizde veya duygularınızda fark ettiklerinizi, web sayfasında ilgili sekmedeki “Haftalık Pratiklerin Farkındalık Notları” bölümüne yazmayı unutmayın.
Doğum Süreci
Doğum, annenin fizyolojik, psikolojik ve duygusal durumunu etkileyen çok boyutlu bir süreçtir. Doğum eylemi fetüs(bebek) ve eklerinin uterustan(rahimden) dış ortama atıldığı süreç olarak tanımlanır. Daha spesifik olarak doğum eylemi serviksin efesman(açıklık) ve dilatasyonuna(genişleme) yol açan düzenli rahim kasılmalarıyla meydana gelen, fetüs(bebek) ve eklerinin dış ortama atılma sürecidir.
Fizyolojik olarak açılma, doğum ve son bölüm olmak üzere üç aşamada gerçekleşir. Açılma aşamasında rahim ağzı genişler, doğum aşamasında bebek doğum kanalından geçer ve dünyaya gelir, son aşamada ise plasenta atılır.
Normal bir doğum eyleminin;
- Termde(zamanında) (son adetten 40 hafta sonra)
- Tek ve canlı bir fetüs(bebek) varlığı ile
- Fetüs baş gelişte olmalıdır.
- Baş-pelvis uyuşmazlığı olmadan
- Sağlıklı anne ve bebeğin varlığı ile
- Spontan(kendiliğinden) bir şekilde gerçekleşmesi beklenir.
Doğum Eyleminde Rol Oynayan Faktörler:
- Doğum kanalı (Anne Pelvis ve Yumuşak Kısımlar)
- Fetüs (Fetüs başı, prezentasyon ve pozisyonu)
- Uterus kontraksiyonları (Rahim kasılmaları)
- Annenin psikolojik durumu.
📌 Doğum Dalgalarını Mindfulness ile Fark Etme
Doğum sürecini ve kasılmaları (sancıları) okuduğunuzda zihninizde bir endişe uyanabilir. Bilinçli farkındalık, bu kasılmaları “savaşılması gereken bir ağrı” olarak değil, “bebeğinize kavuşmanızı sağlayan doğal dalgalar” olarak fark etmenize yardımcı olur. Doğum sırasında ağrı ve korkuyla başa çıkma stratejilerini uygulayarak bedeninizi kasmak yerine, her bir dalgayı (kasılmayı) nefesinizle karşılayıp, dalga geçtikten sonraki dinlenme anlarında bedeninizi tamamen gevşetmeyi öğrenirsiniz. Bu farkındalık, bedenin doğal işleyişine direnç göstermeyi bırakmanızı ve süreci şefkatle kabul etmenizi sağlar.
Bilimsel Dayanaklar
- Ejder Apay, S., & Akpınar, F. (2022). Doğum eylemi. In E. Nazik (Ed.), Doğum, Kadın Sağlığı ve Hastalıkları Hemşireliği (pp. 311-332). Akademisyen Kitabevi A.Ş.
- Göngür Satılmış, İ., & Acar, Z. (2023). Doğum eyleminde bakım. In N. H. Şahin (Ed.), Kadın Sağlığı Hastalıkları ve Doğum (pp. 225-270). Nobel tıp kitabevleri.
- Irmak, A., & Çoban, A. (2023). Anne Dostu Bir Hastanede Dünya Sağlık Örgütünün Pozitif Doğum Deneyimi İçin İntrapartum Bakım Önerilerinin Uygulanma Durumu: Tanımlayıcı Araştırma. Hemşirelik Bilimi Dergisi, 6(3), 165-171.
- Vural, G. (2023). Doğum eylemi. In L. Taşkın (Ed.), Doğum ve Kadın Sağlığı Hastalıkları Hemşireliği (Vol. 18, pp. 287-318). Akademisyen Kitabevi.
- Rathfisch, G. (2020). Doğum eylemi. In N. Kızılkaya Beji (Ed.), Kadın Sağlığı ve Hastalıkları (pp. 363-396). Nobel Tıp Kitabevleri.
DOĞUM EYLEMİNDE ANNENİN PSİKOLOJİK DURUMU
Anne adayının doğuma fiziksel ve ruhsal olarak hazır olma durumu, kişisel özellikleri, doğuma ilişkin düşünceleri ve önceki deneyimleri, gebeliğin istenme durumu annenin psikolojisini ve dolaylı olarak doğum sürecinin seyrini etkilemektedir. Anne adayının daha önce doğum deneyimi yaşamamış olması veya doğuma dair yeterli bilgi birikimine sahip olmaması, kendisi ve bebeğiyle ilgili sağlık endişeleri, korku ve anksiyete gibi duyguları tetikleyebilir.
Psikolojik olarak, doğum öncesi ve sırasında anneler çeşitli duygusal değişimler yaşayabilirler. Bu dönemde yaşanan sabırsızlık, merak, endişe ve korku gibi duygular, annenin doğuma psikolojik olarak hazırlanmasında önemli rol oynar. Doğum sürecine uyum, annenin bu süreçteki deneyimlerini ve tepkilerini etkileyen birçok faktör tarafından belirlenir. Eğitim seviyesi, doğum hakkında bilgi sahibi olma durumu, doğumu planlama ve gebeliğe ilişkin olumlu düşünceler, annenin doğum sürecine uyumunu etkileyebilir.
Müdahalesiz ve doğal doğumda, süreç genellikle kusursuz bir şekilde ilerler. Ancak, bu süreç oldukça hassas ve kırılgan bir yapıya sahiptir ve doğal işleyişe yapılan her müdahale, sürecin seyrini etkileyebilir.
📌 Zorlayıcı Duyguları Şefkatle Fark Etme
İlk gebeliğinizde belirsizlikten kaynaklanan korku veya endişe hissetmeniz çok doğaldır. Bilinçli farkındalık, bu duyguları hissettiğinizde onları bastırmak ya da onlardan kaçmak yerine, “Şu an içimde bir korku var ve bu çok insani” diyerek duyguyu fark etmenizi söyler. Zihniniz gelecekteki “Ya şöyle olursa?” felaket senaryolarına kaydığında, dikkatinizi nazikçe şimdiki ana, nefesinize veya bebeğinizin hareketlerine getirin. Duygularınızı yargılamadan izlediğinizde, onların gelip geçici bulutlar gibi olduğunu görecek ve doğum eyleminde merkezde kalabilme becerinizi artıracaksınız.
Bilimsel Dayanaklar
- Göngür Satılmış, İ., & Acar, Z. (2023). Doğum eyleminde bakım. In N. H. Şahin (Ed.), Kadın Sağlığı Hastalıkları ve Doğum (pp. 225-270). Nobel tıp kitabevleri.
- Vural, G. (2023). Doğum eylemi. In L. Taşkın (Ed.), Doğum ve Kadın Sağlığı Hastalıkları Hemşireliği (Vol. 18, pp. 287-318). Akademisyen Kitabevi.
DOĞUM ÖZ-YETERLİLİĞİ VE ETKİLEYEN FAKTÖRLER
Gebelik ve doğum, bir kadının yaşamındaki en etkileyici ve dönüştürücü deneyimlerden bazılarıdır. Bu süreçte doğum öz yeterliliği, annenin kendi içsel güçlerini keşfetmesi ve doğum sürecindeki zorluklarla başa çıkabilme kapasitesini ifade eder. Doğum öz yeterliği etkileyen çeşitli faktörler bulunmaktadır.
Doğum Öz-Yeterliliğini Etkileyen Faktörler:
- Kolay normal doğum yapma konusunda kendine güvenme
- Doğumu başarı ile gerçekleştirmem için pelvik yapısına (kalça yapısına) ve tüm vücut yapıma güvenme
- Normal doğum sürecinde bebeğe yeterli besin sağlayabileceğini bilme
- Normal doğum sırasında rahim kasılmalarından kaynaklanan sancılarla başa çıkabilme
- Normal doğum sırasında kendini kontrol edebilme
- Normal doğum sırasında sağlık personeli ile iş birliği yapma konusunda kendine güvenme
- Normal doğum sırasında problemler ortaya çıktığında, bu problemlere karşı koymak için birden fazla yolun varlığına inanma
- Normal doğum sırasında ortaya çıkabilecek zorluklara karşı iyi hazırlanma
- Ailenin desteği ile normal doğumun zorluklarının üstesinden gelme durumu doğum öz-yeterliliğini etkiler.
📌 Bedenin Bilgeliğini ve Kendi Gücünü Fark Etme
Bedeniniz, binlerce yıldır süregelen bir doğurma bilgeliğine sahiptir. Beden taraması veya nefes egzersizleri yaparken, sadece bedeninizi rahatlatmazsınız; aynı zamanda kaslarınızın, nefesinizin ve kalbinizin mükemmel uyumunu fark edersiniz. Bu farkındalık, benim bedenim doğumu başarabilecek kapasitede öz-yeterliliğinizi besler. Kasılmalar sırasında bedeninize güvenmek ve kontrolü bu bilgeliğe bırakmak, kendi içsel gücünüzü keşfetmenin en derin yoludur.
Bilimsel Dayanaklar
- Chu, K. H., Chen, A. C., Tai, C. J., Chen, S. F., & Chien, L. Y. (2017). Development and Validation of the Self-Efficacy Regarding Vaginal Birth Scale. J Obstet Gynecol Neonatal Nurs, 46(1), e13-e21. https://doi.org/10.1016/j.jogn.2016.08.010
- Duncan, L. G., & Bardacke, N. (2010). Mindfulness-based childbirth and parenting education: promoting family mindfulness during the perinatal period. Journal of child and family studies, 19, 190-202.
- Kahraman, A., & Alparslan, Ö. (2022). Kültürlerarası Bir Ölçek Uyarlama Çalışması; Normal Doğuma Yönelik Öz-Yeterlilik Ölçeği. TOGÜ Sağlık Bilimleri Dergisi, 2(3), 238-249.
- Gürkan Bilgiç, G., & Can, O. (2021). Kadın sağlığında mindfulness (bilinçli farkındalık) ve kullanım alanları. İstanbul Gelişim Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi(14), 363-375.
- Yang, M., Zhou, X., Ye, C., Li, J., Sun, S., & Yu, X. (2022). Emphasizing mindfulness training in acceptance relieves anxiety and depression during pregnancy. Psychiatry Res, 312, 114540. https://doi.org/10.1016/j.psychres.2022.114540
- Sunay, Z. (2018). Doğum eğitimi ve eğitim ile birlikte verilen doğum planının doğum öz yeterliliğine etkisi İnönü Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü].
GEBELİKTE HOŞ OLMAYAN OLAYLAR VE OTOMATİK TEPKİLERİMİZİ FARK ETMEK
Gebelik, kadın bedeni ve zihni için mucizevi olduğu kadar, bilinmezliklerle dolu bir değişim sürecidir. İnsan zihni, evrimsel hayatta kalma mekanizmalarının bir sonucu olarak olumsuz uyaranlara (örneğin; bebeğin sağlığına dair endişeler, bedensel ağrılar veya yaklaşan doğum eylemine dair korkular) daha fazla odaklanma ve bu potansiyel acıdan kaçınma eğilimindedir.
Gebelik sürecinde doktor kontrolü öncesi duyulan bir kaygı, ani bir mide bulantısı, yorgunluk veya zihne düşen “Acaba yapabilecek miyim?” düşüncesi gibi “hoş olmayan” bir olayla karşılaştığımızda, sistemimiz genellikle otopilota geçer ve “savaş, kaç veya donakal” tepkisi verir.
Bilinçli farkındalık (mindfulness) pratiğinde amaç, gebeliğin getirdiği bu zorlayıcı anları yok etmek veya onlardan kaçmak değil; bu olaylara verdiğimiz otomatik tepkilerle olan ilişkimizi değiştirmektir.
Neden Gebelikte Hoş Olmayan Olayları Kaydetmeliyiz?
Hoş olmayan olaylar günlüğü tutmak, zorlayıcı deneyimlere ve doğum korkusuna karşı geliştirdiğimiz kaçınma davranışlarını kırmak için kanıta dayalı bir yöntemdir. Bu uygulamanın gebelik ve doğum sürecinize üç temel katkısı vardır:
- Merkezsizleşme: İlk gebelikte zihin sık sık felaket senaryoları üretebilir. Araştırmalar, stresli bir olayı veya korkuyu yazarak kaydetmenin, anne adayının o düşünceyle arasına psikolojik bir mesafe koymasını sağladığını göstermektedir. Bu, “Doğum yapmaktan çok korkuyorum ve çaresizim” demek ile “Şu anda doğuma dair bir korku hissini deneyimliyorum” demek arasındaki o özgürleştirici farktır. Düşüncelerinizin birer gerçeklik değil, sadece zihinsel olaylar olduğunu fark etmek doğumda size büyük bir kontrol hissi (öz-yeterlilik) kazandırır.
- Fiziksel Farkındalık ve Doğuma Hazırlık: Stres genellikle zihinden önce bedende başlar (çene sıkılması, omuzların gerilmesi, pelvik tabanın kasılması, sığ nefes alma). Gebelik sürecinde hoş olmayan olaylar sırasında bedendeki bu kasılmaları fark etmek, doğum eylemi için en hayati provadır. Rahim kasılmaları (doğum dalgası) geldiğinde bedeni korkuyla kasmak yerine, nerede gerginlik olduğunu fark edip o bölgeyi nefesle gevşetmek, ağrı algısını doğrudan azaltır ve stresin bedende kronikleşmesini önler.
- Duygu Düzenleme: Gebeliğe özgü zor duyguları (örneğin yorgunluk, yetersizlik hissi veya kaygı) bastırmak yerine onları oldukları gibi kabul etmek, paradoksal bir şekilde o duyguların şiddetini ve üzerimizdeki yıkıcı etkisini azaltır. Bu kabulleniş, doğum anındaki dalgalarla savaşmak yerine onlarla uyum içinde kalmanızı ve süreci çok daha sakin yönetmenizi sağlar.
Bilimsel Dayanaklar
- Farb, N. A., vd. (2012). The mindful brain and emotion regulation in mood disorders. Canadian Journal of Psychiatry, 57(2), 70-77.
- Kabat-Zinn, J. (2013). Full Catastrophe Living: Using the Wisdom of Your Body and Mind to Face Stress, Pain, and Illness. Bantam Books.
- Segal, Z. V., Williams, J. M. G., & Teasdale, J. D. (2012). Mindfulness-Based Cognitive Therapy for Depression (2. Baskı). Guilford Press.
İLK GEBELİK YOLCULUĞUNDA ZOR ANLARLA BAŞA ÇIKMAK
İlk defa anne olmaya hazırlanırken bedeniniz mucizevi bir dönüşümden geçiyor. Ancak bu süreç her zaman kolay veya kusursuz hissettirmeyebilir. Beklenmedik bir mide bulantısı, bedensel yorgunluk, “Acaba iyi bir anne olabilecek miyim?” endişesi veya yaklaşan doğuma dair duyulan bilinmezlik korkusu tamamen insani ve doğal hislerdir.
Zihnimiz bizi korumak için genellikle tehlikelere ve olumsuzluklara odaklanmaya eğilimlidir. Bu yüzden stresli, korkutucu veya can sıkıcı bir olayla karşılaştığımızda otomatik olarak paniğe kapılırız veya o duygudan hemen kurtulmak isteriz. Ancak zorlayıcı bir histen (örneğin doğum korkusundan) kaçmaya çalışmak veya onu bastırmak, genellikle o hissin daha da büyümesine neden olur.
Bilinçli farkındalık (mindfulness) egzersizlerinin amacı, bu zor anları yok saymak değil; bu anlara verdiğimiz otomatik panik tepkisini, bilinçli ve şefkatli bir kabullenişe dönüştürmektir. Bu beceri, sadece gebeliğinizi daha huzurlu geçirmenizi sağlamakla kalmaz, aynı zamanda doğum eylemi sırasındaki kasılmaları (dalgaları) yönetmenizde size inanılmaz bir güç verir.
Uygulama: Zor Anlar Günlüğü
Zorluklar karşısında kendimizi eleştirmek yerine, o anları tıpkı bir gözlemci gibi inceleyeceğiz. Gün içinde sizi zorlayan, strese sokan veya korkutan tek bir anı seçin. Günün sonunda, kendinize karşı çok şefkatli olarak şu beş soruyu yanıtlayın:
- Ne yaşadım? Olayı yorum katmadan, sadece ne olduğunu aşağıya yazın. (Örnek: “Gece uyumadan önce aniden doğumda yaşayacaklarıma dair içime büyük bir korku düştü” veya “Sabah şiddetli bir bulantı hissiyle uyandım.”)
- Bedenimde tam olarak ne hissettim? Zihnimiz korktuğunda bedenimiz hemen tepki verir. O anı düşünün. (Örnek: “Nefesim sığlaştı, omuzlarım gerildi, göğsümde bir sıkışma hissettim” veya “Karnımda bir kasılma oldu.”)
- O an aklımdan hangi düşünceler ve duygular geçiyordu? Duygularınızı yargılamayın. Onlar sadece birer düşünce, gerçek olmak zorunda değiller. (Örnek: Düşüncem: “Bununla baş edemeyeceğim”, “Bebeğime bir şey mi olacak?”. Duygum: Çaresizlik, endişe, korku.)
- O anda bu stresin farkında mıydım, yoksa tamamen paniğe mi kapıldım? (Örnek: “İlk başta tamamen paniğe kapıldım, düşüncelerin beni sürüklemesine izin verdim.”)
- Şu an bunu yazarken ne düşünüyorum ve bedenim nasıl hissediyor? (Örnek: “Şu an o anki kadar korkmuyorum. Omuzlarım biraz daha gevşek. Bunun sadece gelip geçici bir his dalgası olduğunu görebiliyorum.”)
Bunları Aşagıdaki Butuna Yazmak Doğumda İşinize Nasıl Yarayacak?
Gebelik sürecinde bu uygulma, korkularınızla aranıza sağlıklı bir mesafe koymanızı sağlar. Bir düşünceyi yazıya döktüğünüzde, beyniniz “Ben stresliyim” demek yerine “Şu anda streste olduğuma dair bir düşünce deneyimliyorum” demeyi öğrenir. Bu ayrım, “Ben korkuyorum” demekle “Şu an içimde bir korku hissi var” demek arasındaki o rahatlatıcı farktır.
Ayrıca, stres anında bedeninizdeki gerginlikleri (sıkılan dişler, gerilen omuzlar) önceden fark etmek, doğum sırasında bedeninizi nasıl gevşeteceğinizin en iyi provasıdır. Unutmayın; bedeniniz bu süreci nasıl yöneteceğini çok iyi biliyor. Zor anlar veya doğum dalgaları geldiğinde onlarla savaşmak yerine, bir okyanus dalgası gibi gelip geçmelerine izin verin.
Bilimsel Dayanaklar
- Fresco, D. M., Moore, M. T., & Van Dulmen, M. H. M., Segal, ZV, Ma, SH, Teasdale, JD, & Williams, JMG (2007). Initial psychometric properties of the experiences questionnaire: Validation of a self-report measure of decentering. Behavior Therapy, 38(3), 234-246.
- Hayes, S. C., Strosahl, K. D., & Wilson, K. G. (2011). Acceptance and commitment therapy: The process and practice of mindful change. Guilford press.
- Kabat-Zinn, J. (2013). Full catastrophe living, revised edition: how to cope with stress, pain and illness using mindfulness meditation. Hachette uK.
- Bardacke, N. (2012). Mindful Birthing: Training the mind, body, and heart for childbirth and beyond. Harper Collins.